Na światowym rynku innowacji Polska jest praktycznie nieobecna. W Stanach Zjednoczonych, największym rynku patentowym na świecie, gdzie rocznie zgłaszanych jest do ochrony około 200 tysięcy wynalazków, patenty uzyskuje od kilku do kilkunastu polskich wynalazków. Na rynku europejskim sytuacja wygląda podobnie. W Europejskim Urzędzie Patentowym na około 80 tys. zgłoszonych wynalazków wynalazcy polscy uzyskali w 2002 roku 10 patentów. Dla porównania, w 2004 roku do Urzędu Patentowego wpłynęło 2 779 zgłoszeń wynalazków w trybie krajowym, w tym 2 381 zgłoszonych przez podmioty krajowe i 398 zgłoszonych przez podmioty zagraniczne, zaś w 2005 r. do Urzędu Patentowego wpłynęło 2 227 zgłoszeń wynalazków w trybie krajowym (tzn. zgłoszonych bezpośrednio w Urzędzie), w tym: 2 028 - przez podmioty krajowe i 199 - przez podmioty zagraniczne.
W 2006 r. dokonano w trybie krajowym 20 132 zgłoszeń wynalazków, wzorów krajowych, zaś w 2007 r. dokonano tylko 19 970 zgłoszeń. W 2008  r. do Urzędu Patentowego wpłynęły łącznie 20 734 zgłoszenia. Według informacji Urzędu Patentowego RP liczba zgłoszeń krajowych wykazywała do 2007 r. tendencję spadkową.
W 2008 r. do Urzędu Patentowego RP zgłoszono 2 720 wynalazków w trybie krajowym, w tym 2 488 wynalazków krajowych oraz 232 wynalazki zagraniczne, co oznacza wzrost liczby zgłoszeń w trybie krajowym w stosunku do 2007 r. o ok. 4,3%. Liczba zgłoszeń, jak i wzrost zainteresowania potencjalnych zgłaszających, przejawiający się zwiększonym udziałem w szkoleniach, liczbą pytań kierowanych do Urzędu wskazują, że trend spadkowy rzeczywiście uległ odwróceniu.¹

System ochrony patentowej
Dobrobyt jednostek, grup społecznych oraz całych państw jest w dużej mierze uzależniony od poziomu ochrony przemysłowej wynalazków w danym społeczeństwie, a wobec globalizacji wiedzy i informacji od poziomu międzynarodowej ochrony wynalazków i innych przedmiotów ochrony. W tym kontekście istniejący międzynarodowy system ochrony  patentowej, w tym system patentowy w Europie, odgrywa istotną rolę.
Nikła obecność polskich innowacji na rynku krajowym i międzynarodowym ma swoje źródła w kraju, gdzie zainteresowanie ochroną własności przemysłowej w odniesieniu do wynalazków, wzorów użytkowych i przemysłowych jest niewielkie. Wydaje się, że są dwie podstawowe przyczyny występowania tego zjawiska.
Przyczyną pierwszą jest fakt, że nakłady na badania i rozwój, determinujące w dużym stopniu poziom innowacji w Polsce, przeznaczane w ubiegłych latach, jak i planowane w nadchodzących latach, nie dają niestety również podstawy do optymizmu. Nakłady te w stosunku do Produktu Krajowego Brutto spadły z 1,52% w 1980 r. i 0,81% w 1991 do 0,65% w 2001 r. i 0,43% w 2004 roku.
Drugą przyczyną tego zjawiska jest niewystarczająca wiedza i informacja o znaczeniu ochrony własności przemysłowej i intelektualnej w codziennej działalności gospodarczej. Nie bez znaczenia jest również fakt, że bez zdecydowanie większego zaangażowania samych przedsiębiorców w powstawanie i ochronę dóbr niematerialnych w ich firmach coraz trudniej będzie im utrzymać pozycję konkurencyjną wobec krajowych rywali, a tym bardziej sprostać wyzwaniu innowacyjnie nastawionych konkurentów z Unii Europejskiej i innych krajów. Współczesne przedsiębiorstwa powinny podejmować wielorakie działania w celu wydobycia wszelkich możliwych korzyści z nabytych lub uzyskanych praw wyłącznych w celu efektywnego wykorzystania ich w strategii gospodarczej firmy.

Reguły pomagają
Znajomość reguł i zasad ochrony własności przemysłowej i intelektualnej pomaga w:
• prowadzeniu w „bezpieczny” sposób przedsiębiorstwa,
• komercjalizacji własnych osiągnięć i pomysłów,
• zabezpieczeniu uzyskanych praw ochronnych, niedopuszczeniu konkurentów do powielania lub dokładnego kopiowania produktów,
• przyciągnięciu inwestorów potrzebnych dla dalszego rozwoju firmy i w utrzymaniu obecnych inwestorów,
• sprzedaży praw z patentu w przyszłości jako towaru lub jako udział w biznesie,
• unikaniu nieekonomicznych inwestycji badawczo-rozwojowych i marketingowych,
• kreowaniu wizerunku firmy za pomocą znaku towarowego i jakościowej strategii firmy,
• negocjowaniu licencji i zawieraniu umów w oparciu o prawa własności intelektualnej i przemysłowej,
• zwiększaniu wartości rynkowej firmy,
• zdobywaniu kapitału,
• uzyskiwaniu dostępu do nowych rynków.

Dodatkowo, przedsiębiorstwa, które prowadzą systematyczne badania z zakresu czystości patentowej przed wystąpieniem o uzyskanie ochrony lub przed przystąpieniem do produkcji są w stanie uniknąć niepotrzebnych sporów, oszczędzając tym samym czas i finanse.

Nie wszystko można opatentować
Spośród rozwiązań/wynalazków, które mogą ubiegać się o ochronę patentową, nie wszystkie warte są opatentowania lub ze względu na strategię firmy nie powinny być chronione patentem. Jak podkreśla się w literaturze przedmiotu, osoba, której przysługują prawa do wynalazku (np. twórca, pracodawca zatrudniający twórcę wynalazku), ma generalnie dwie drogi do wyboru. Po pierwsze, może utrzymać rozwiązanie w tajemnicy i wówczas nie stanie się ono częścią stanu techniki. Nie stoi to na przeszkodzie w gospodarczym wykorzystaniu wynalazku, natomiast jego ochrona jest ograniczona do tej, jaką ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji wiąże z tajemnicą przedsiębiorstwa². Po drugie, może ujawnić rozwiązanie i wówczas wchodzi ono do stanu techniki światowej. Ponieważ opublikowanie wynalazku wzbogaca wiedzę społeczeństwa, państwo gwarantuje uprawnionemu czasowo, ograniczony monopol w sytuacji, gdy zgłosi on wynalazek do opatentowania³.

Co to jest patent?
Patent jest dokumentem stwierdzającym własność wynalazku i wyłączność na korzystanie z niego na terytorium danego kraju lub krajów będących członkami regionalnych organizacji. Ochronę prawną w postaci tzw. prawa z patentu mogą uzyskać rozwiązania techniczne, spełniające warunki określone w ustawie, tzn. spełniać jednocześnie trzy kryteria wymienione w ustawie⁴.

Art. 24, pwp; Patenty są udzielane – bez względu na dziedzinę techniki – na wynalazki, które są nowe, posiadają poziom wynalazczy i nadają się do przemysłowego stosowania.⁵
Wyłączność na korzystanie z wynalazku jest chroniona przez pra

wo i przyznaje się ją w zamian za ujawnienie wynalazku, rozwijające stan światowej wiedzy naukowo technicznej. Aby uzyskać w naszym kraju prawo z patentu, należy zgłosić wynalazek do Urzędu Patentowego Rzeczpospolitej Polskiej, który przeprowadzi badanie, czy wynalazek spełnia ustawowe warunki do uzyskania ochrony  patentowej. Udzielenie przez Urząd Patentowy patentu na dany wynalazek powoduje, że uprawniony z patentu uzyskuje prawo wyłącznego korzystania z wynalazku w sposób zarobkowy lub zawodowy na całym obszarze Rzeczypospolitej Polskiej ⁶.

Przedsiębiorstwa, które prowadzą systematyczne badania z zakresu czystości patentowej przed wystąpieniem o uzyskanie ochrony lub przed przystąpieniem do produkcji są w stanie uniknąć niepotrzebnych sporów, oszczędzając tym samym czas i finanse.

Historycznie
Anglicy uważają, że Wielka Brytania ma najdłuższą ciągłą tradycję udzielania patentów, sięgającą połowy XV wieku, kiedy to Korona Brytyjska zaczęła wydawać specjalne przywileje rzemieślnikom i kupcom. Takie dokumenty oznaczane były jako „Patent Letters” i stanowiły tzw. otwarte listy pieczętowane Wielką Królewską Pieczęcią.
Najwcześniejszy znany angielski patent na wynalazek został udzielony przez Henryka VI urodzonemu w 1449 r. Flemishowi Johnowi of Utynam. Patent dawał Johnowi 20-letni monopol na sposób produkcji szkła witrażowego potrzebnego do produkcji okien w Eton College. Metoda ta nie była wcześniej znana w Anglii ^₇.
W piśmiennictwie występuje niekwestionowany pogląd, że polskie prawo ochrony własności przemysłowej należy do tego samego systemu prawa, co prawo Unii Europejskiej; prawa, którego początki i podstawy sięgają XV wieku. Początki prawodawstwa patentowego w Europie otwiera, pochodząca z 1474 r., tzw. Ustawa Wenecka. Jej zasady, choć liczą ponad 530 lat, w swym zamyśle pozostają aktualne do czasów współczesnych, zaś jej postanowienia stanowią trzon współczesnych ustaw prawa własności przemysłowej. Poniżej zacytowano fragment tej Ustawy. Podkreślone fragmenty stanowią podstawę współczesnych praw ochrony własności przemysłowych.
(...) proponuje się podjęcie uchwały naszej Rady, że każdy, kto w naszym mieście dokona jakiegokolwiek nowego i wynalazczego urządzenia, przedtem na tym terenie niewykonywanego, a wynalazek ten będzie udoskonalony do tego stopnia, że będzie mógł być zastosowany i wykorzystany, ma obowiązek podać go do wiadomości właściwemu urzędowi naszego miasta. Będzie zabronione każdemu innemu na naszym terenie wykonywać podobne urządzenia bez zgody i zezwolenia twórcy wynalazku w ciągu lat dziesięciu. Gdyby kto dopuścił się tego, twórca wynalazku będzie miał prawo pozwać go przed jakikolwiek urząd naszego miasta. Przez urząd ten będzie on zasądzony na zapłatę twórcy stu dukatów, a wykonane przezeń  urządzenie będzie natychmiast zniszczone. Zastrzega się jednak naszemu Senatowi pełną swobodę stosowania i wykorzystania dla swoich potrzeb każdego z tych wynalazków i urządzeń, z tym jednak warunkiem, że nikt inny, a jedynie ich wynalazca będzie je mógł wykonywać.
Wynalazki i innowacje były jedną z podstaw rozwoju państw Morza Śródziemnego w tym okresie, są one również podstawą powodzenia gospodarczego państw, które w obecnym okresie przywiązują ogromną rolę do ich rozwoju. Sądzić należy, że jest to jeden z ważniejszych warunków rozwoju gospodarczego naszego kraju i że zostanie on zauważony i doceniony w najbliższym czasie. Oby nie za późno.

Wyłączność na korzystanie z wynalazku jest chroniona przez prawo i przyznaje się ją w zamian za ujawnienie wynalazku, rozwijające stan światowej wiedzy naukowo-technicznej.

Rola systemu patentowego
System patentowy na obszarze danego kraju lub w międzynarodowym systemie ochrony spełnia cztery podstawowe role: chroni wynalazki, daje twórcom pewność ochrony ich twórczości, pozwala rozwijać im swoje pomysły, zaś właścicielom daje silny bodziec do działań innowacyjnych i komercjalizacji wyników tych prac. Jest źródłem wiedzy o najnowszych rozwiązaniach technicznych i stymuluje rozwój nauki i postępu naukowo-technicznego. Patenty są typowymi katalizatorami w procesie, w którym innowacja rodzi innowacje, wynalazek   wynalazek rodzi wynalazek, patent rodzi patent. Patent sam w sobie stanowi źródło wartości niematerialnych, jest jednak ważnym składnikiem majątku przedsiębiorstwa. Właściwa ochrona, a co zatem idzie, potencjalny dochód z zastosowania wynalazku, dochód z przenoszenia praw z patentu, dochód z udzielenia licencji na korzystanie z praw ochronnych stanowią o wartości przedsiębiorstw oraz są elementem przy ubieganiu się o wsparcie finansowe na dalszy rozwój czy prowadzonem badania.
Wymienione przesłanki były podstawą wprowadzenia w Programie Operacyjnym „Innowacyjna Gospodarka”, współfinansowanym ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego osi priorytetowej nr 5 „Dyfuzja Innowacji”, „której celem jest zapewnienie przedsiębiorcom wysokiej jakości usług i infrastruktury służących wzmocnieniu oraz wykorzystaniu ich potencjału innowacyjnego, a także wzmocnienie pozycji konkurencyjnej przedsiębiorstw poprzez rozwój powiązań kooperacyjnych” ⁸.
Celem działania 5.4 „Zarządzanie własnością intelektualną” jest poprawa efektywności funkcjonowania rynku innowacji i przepływu rozwiązań innowacyjnych, poprzez upowszechnianie stosowania prawa własności intelektualnej, a w szczególności poprzez uzyskiwanie i realizację ochrony własności przemysłowej. Działanie to ma przyczynić się do zwiększenia liczby zgłoszeń mających na celu uzyskanie ochrony własności przemysłowej (patentów, praw ochronnych na wzory użytkowe oraz praw z rejestracji na wzory przemysłowe) składanych przez wnioskodawców za granicą oraz ma ułatwić realizację ochrony tych praw.
W ramach działania 5.4 „Zarządzanie własnością intelektualną”, gdzie beneficjentami mogą być mikro-, mali lub średni przedsiębiorcy mający siedzibę na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej, wyodrębniono poddziałanie 5.4.1 „Wsparcie na uzyskanie/realizację ochrony własności przemysłowej”, w ramach którego istnieją dwa typy projektów:
• Poddziałanie 5.4.1 ,,Wsparcie na uzyskanie ochrony własności  przemysłowej” – dofinansowanie przeznaczone jest na pokrycie kosztów przygotowania przez zawodowego pełnomocnika (który zgodnie z przepisami obowiązującymi w danym kraju jest uprawniony do występowania przed właściwym organem ochrony), zgłoszenia wynalazku, wzoru użytkowego lub wzoru przemysłowego oraz pokrycie kosztów zgłoszenia wynalazku, wzoru użytkowego lub wzoru przemysłowego do właściwego organu w celu uzyskania ochrony przyznawanej przez krajowe, regionalne lub międzynarodowe organy ochrony własności przemysłowej.
• Poddziałanie 5.4.1 ,,Wsparcie na realizację ochrony własności przemysłowej” – dofinansowanie przeznaczone jest na pokrycie kosztów dotyczących wszczęcia i prowadzenia postępowania w zakresie unieważnienia patentu, prawa ochronnego na wzór użytkowy albo prawa z rejestracji lub stwierdzenia wygaśnięcia patentu, prawa ochronnego na wzór użytkowy, albo prawa z rejestracji przed organami sądowymi w kraju i za granicą.
Instytucją Wdrażającą jest Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości, ul. Pańska 81/83, 00-834 Warszawa; tel. 22, 432 - 89 - 91, 22, 432 - 89 - 920 www.parp.gov.pl Podstawowe informacje na temat przepisów prawa, regulujących ochronę własności przemysłowej w Polsce, o krajach – członkach Europejskiej Organizacji Patentowej, o procedurze zgłaszania do ochrony przedmiotów własności przemysłowej i opłatach, można uzyskać na stronie internetowej Urzędu Patentowego RP. Strona zapewnia dostęp do bezpłatnej bazy zgłoszeń i patentów Polskiego Urzędu oraz poprzez linki umożliwia dostęp do bezpłatnych baz zgłoszeń i patentów wielu krajów i organizacji patentowych.⁹

Przypisy

 1 Raport roczny 2006, 2007 i 2008 rok, Warszawa, Urząd Patentowy RP
2 Art. 11 ust. 4 ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (Dz. U. Nr 47, poz. 211 z późniejszymi zmianami) stanowi, że: przez tajemnicę przedsiębiorstwa rozumie się nieujawnione do wiadomości publicznej informacje techniczne, technologiczne, organizacyjne przedsiębiorstwa lub inne informacje posiadające wartość gospodarczą, co do których przedsiębiorca podjął niezbędne działania w celu zachowania ich poufności.
3 E. Nowińska, U. Promińska, M. du Vall: Prawo własności przemysłowej, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 2003, s. 94.
4 Ustawa z dnia 30 czerwca 2000 r. “prawo własności przemysłowej” reguluje sytuację prawną w zakresie wynalazków, wzorów użytkowych, wzorów przemysłowych, znaków towarowych, oznaczeń geograficznych i topografi i układów scalonych. Dz. U. Nr 119 z 2003 r., poz.1117; Dz. U. Nr 33 z 2004 r., poz. 286.
5 Ustawa z dnia 30 czerwca 2000 r. “prawo własności przemysłowej” Dz. U. Nr 119 z 2003 r., poz.1117; z późn. zm.
6 Na kluczowy aspekt tego korzystania zwrócił uwagę Europejski Trybunał Sprawiedliwości. „Istota patentu leży w przyznaniu wynalazcy wyłącznego prawa pierwszego wprowadzenia towarów do obrotu handlowego (...), sam uprawniony decyduje, w konkretnym przypadku, w jakich warunkach nastąpi komercjalizacja towarów...” Sprawa 187/80 Merck v. Stephar, CMLR 1981 nr 3, s. 463, cyt. za L. Giliciński Wykonywanie praw własności intelektualnej w prawie Wspólnoty Europejskiej, Dom Wydawniczy ABC 1997, s. 37.
7 INTERNET: http://www.patent.gov.uk/dpatents
8 PO „Innowacyjna Gospodarka”, www. fundusze.strukturalne.gov.pl
9 www.uprp.pl

Autor: dr Błażej Rózga, rzecznik patentowy

Artykuł został opublikowany w magazynie "Chemia Przemysłowa" nr 5/2010

źródło fot.: www.sxc.hu